Zioła na jesień:
co zbierać, jak suszyć i przechowywać

Jesień to ostatni moment w roku, żeby zebrać zioła do domowej apteczki i spiżarni. Liście i kwiaty mamy już zwykle za sobą, ale teraz przychodzi czas na owoce i korzenie: dziką różę, głóg, jarzębinę, tarninę, korzeń mniszka i łopianu. Podpowiadamy, co zbierać we wrześniu, październiku i listopadzie, jak to suszyć, żeby nie straciło aromatu, i jak przechowywać zapasy do wiosny.

Co zbierać jesienią

Jesienne zbiory dzielą się na dwie grupy. Pierwsza to owoce, które dojrzewają od września do listopada. Druga to korzenie: roślina pod koniec sezonu przenosi zapasy pod ziemię, więc korzenie są wtedy najbardziej treściwe.

• Dzika róża. Czerwone, mięsiste owoce zbiera się od września, gdy są twarde i wybarwione. Dawniej suszono je na herbatę, robiono z nich konfitury i nalewki.
• Głóg. Ciemnoczerwone owoce dojrzewają we wrześniu i październiku. W tradycji ludowej głóg był jedną z najczęściej suszonych roślin.
• Jarzębina. Pomarańczowe grona zbierano po pierwszych przymrozkach albo mrożono w domu, żeby złagodzić gorycz. Używano jej do konfitur, nalewek i suszu.
• Tarnina. Granatowe owoce z siwym nalotem są bardzo cierpkie. Dlatego czeka się z nimi do przymrozków albo wkłada na kilka dni do zamrażarki.
• Czarny bez. Owoce zbiera się we wrześniu, gdy całe baldachy są czarne. Surowych się nie je: trzeba je przetworzyć termicznie.
• Korzeń mniszka i łopianu. Wykopuje się je od października, gdy liście zaczynają zamierać.
• Korzeń cykorii i perzu. Cykoria była dawniej podstawą domowej „kawy zbożowej”, a perz, uciążliwy chwast, trafiał do ziołowych mieszanek.

Kalendarz jesiennych zbiorów

Roślina	Co zbieramy	Kiedy	Uwagi
Dzika róża	owoce	wrzesień, październik	twarde, dobrze wybarwione
Głóg	owoce	wrzesień, październik	całe baldachy, bez szypułek
Czarny bez	owoce	wrzesień	tylko po obróbce cieplnej
Jarzębina	owoce	październik, listopad	po przymrozku albo po zamrożeniu
Tarnina	owoce	październik, listopad	po przymrozku albo po zamrożeniu
Mniszek lekarski	korzeń	październik, listopad	przed zamarznięciem ziemi
Łopian	korzeń	wrzesień, październik	z roślin jednorocznych, bez łodygi kwiatowej
Cykoria podróżnik	korzeń	październik	do domowej kawy zbożowej

Jak zbierać, żeby nie zaszkodzić sobie ani roślinom

• Zbieraj tylko to, co znasz na pewno. Wiele roślin ma trujących sobowtórów. Jeśli masz wątpliwość, zostaw roślinę w spokoju.
• Wybieraj czyste miejsca. Co najmniej kilkaset metrów od ruchliwych dróg, z dala od pól pryskanych środkami ochrony roślin i od terenów przemysłowych.
• Zbieraj w suchy dzień, najlepiej przed południem, gdy rosa już obeschnie. Mokre owoce szybko pleśnieją.
• Nie ogałacaj krzewów. Zostaw część owoców dla ptaków i na kolejny rok. Rośliny chronione omijaj.
• Korzenie myj od razu po wykopaniu, szczoteczką pod bieżącą wodą, a grube kroj wzdłuż na mniejsze kawałki.

Jak suszyć zioła, owoce i korzenie

Najważniejsza zasada suszenia: powoli, w cieniu i z ruchem powietrza. Słońce i zbyt wysoka temperatura niszczą zapach i kolor, a zamknięte, wilgotne miejsce sprzyja pleśni.

• Liście i kwiaty (jeśli jeszcze je masz) susz w cienkiej warstwie albo w pęczkach powieszonych łodygami do góry, w temperaturze pokojowej. W suszarce nie przekraczaj ok. 35-40°C.
• Owoce (dzika róża, głóg, jarzębina) suszy się dłużej i w wyższej temperaturze: zwykle 40-60°C w suszarce albo w uchylonym piekarniku. Dziką różę można przeciąć na pół i wydłubać pestki z włoskami, wtedy schnie szybciej.
• Korzenie pokrojone w plasterki susz w ok. 50-60°C, aż będą twarde i łamliwe.

Susz jest gotowy, gdy liście się kruszą, owoce są twarde i nie kleją się do siebie, a korzenie łamią się z trzaskiem. Niedosuszone zioła spleśnieją w słoiku po kilku tygodniach.

Jak przechowywać susz

• Szczelne szklane słoiki, najlepiej ciemne albo trzymane w szafce.
• Miejsce suche i chłodne, z dala od kuchenki, czajnika i zlewu.
• Każdy słoik podpisz: nazwa rośliny, część i data zbioru.
• Zioła zużyj w ciągu roku. Starsze tracą aromat i barwę.
• Co kilka tygodni zajrzyj do słoików. Jeśli zobaczysz wilgoć, nalot albo poczujesz stęchliznę, wyrzuć cały słoik.

Jesienne zioła w dawnej tradycji

Na wsi jesienne suszenie było zwykłą częścią przygotowań do zimy. Pęczki ziół wisiały pod strzechą i nad piecem, owoce suszono na sitach, a korzenie przechowywano w lnianych woreczkach. Zielarki i szeptuchy wiedziały, kiedy i z jakiego miejsca zbierać rośliny, a tę wiedzę przekazywały w rodzinie. Więcej o nich piszemy w tekście Szeptucha: kim jest i jak leczy?.

Dawne sposoby zbierania, suszenia i przygotowywania naparów, maści i nalewek zebrał Bartosz Partyka w książce „Szepty Ziemi. Zapomniana mądrość słowiańskich uzdrowicieli”. A jeśli ciekawią Cię też dawne znaki, uroki i rytuały ochronne, zajrzyj do zestawu Szepty Ziemi i Szepty Zaklęć.

Pamiętaj: domowe zioła to tradycja i przyjemność, a nie zamiennik leczenia. Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży albo karmisz, przed stosowaniem ziół zapytaj lekarza lub farmaceutę.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie zioła zbiera się jesienią?

Jesienią zbiera się przede wszystkim owoce, takie jak dzika róża, głóg, jarzębina, tarnina i czarny bez, oraz korzenie mniszka, łopianu, cykorii i perzu.

Dlaczego tarninę zbiera się po przymrozkach?

Przymrozek łagodzi cierpkość owoców tarniny i jarzębiny. Ten sam efekt da kilka dni w zamrażarce, jeśli zbierzesz owoce wcześniej.

W jakiej temperaturze suszyć dziką różę?

Owoce dzikiej róży suszy się zwykle w temperaturze 40-60°C, w suszarce albo w uchylonym piekarniku. Przecięte na pół i oczyszczone z pestek schną szybciej.

Jak długo można przechowywać suszone zioła?

Najlepiej zużyć je w ciągu roku. Trzymaj je w szczelnych słoikach, w suchym, chłodnym i ciemnym miejscu, i co jakiś czas sprawdzaj, czy nie pojawiła się wilgoć.

Gdzie nie zbierać ziół?

Przy ruchliwych drogach, na skrajach pól pryskanych środkami ochrony roślin, przy torach, na terenach przemysłowych i w miejscach, gdzie wyprowadza się psy.